W trakcie Stormwater Poland 2019 dr Mark Fletcher z Wielkiej Brytanii mówił, że główną „ofiarą” zmian klimatu jest woda. Gwałtowne ulewy kończą się powodziami, podtopieniami czy zalaniami. Zgodnie z szacunkami, straty powodowane przez wodę kosztują światową gospodarkę około 1,2 tryliona dolarów rocznie.
W lutym tego roku w ciągu jednego tygodnia w australijskiej miejscowości Townsville spadło ponad 1000 litrów wody z deszczu na 1 m2. Było to ponad 20 razy więcej niż wynosi średnia wieloletnia suma opadów dla tego terenu. Dwie osoby zginęły, zalane zostały ulice, setki domów uległo zniszczeniu. Straty liczono w milionach dolarów. Także w lutym, na greckiej wyspie Krecie, pobity został europejski rekord w wielkości miesięcznych opadów deszczu. Zanotowano opady na poziomie 1202 mm na metr kwadratowy (wcześniejszy rekord „należał” do norweskiego Grøndalen – 1190 mm). Spadający na Kretę deszcz wywołał falę powodziową, która zniszczyła historyczny, 111-letni most przez Keritis. Szczytowa fala wystąpiła 24 i 25 lutego, kiedy to deszcz nawalny nawiedził wyspę po raz drugi w ciągu 10 dni.
Kilka miesięcy później, na przełomie czerwca i lipca br., intensywne opady deszczu skończyły się powodzią na Syberii w obwodzie irkuckim w Rosji. Woda miejscami wystąpiła nawet z brzegów Bajkału, najgłębszego jeziora na świecie. Bilans powodzi był tragiczny – 22 osoby zabite, 1000 osób ewakuowanych, ponad 3,5 tys. domów doszczętnie zniszczonych. Szkody w infrastrukturze i rolnictwie oszacowano (w przeliczeniu) na 65 mln zł.
Zagrożone są głównie miasta
Także w Polsce w ostatnich latach doświadczamy coraz częstszych gwałtownych opadów deszczu. Podstawowymi cechami obserwowanych zmian klimatu jest wzrost temperatury i związany z nim wzrost częstości zjawisk ekstremalnych. Wzrost temperatury w ostatnich blisko 40 latach przebiega szybciej w zimie niż w lecie. W efekcie mamy coraz krótsze okresy z silnymi mrozami i krótszymi okresami z pokrywą śnieżną. Cechą tego okresu jest wzrost incydentów przechodzenia temperatury przez 0°C, co sprzyja oblodzeniu, awariom linii energetycznych i wypadkom drogowym. Wzrostowi temperatury w lecie towarzyszy wzrost częstości upałów i związanych z nimi susz, co oznacza pogorszenie komfortu życia i pracy. Opady mają coraz częściej charakter opadów burzowych z towarzyszącymi silnymi wiatrami i ulewami powodującymi tzw. nagłe powodzie miejskie, a także erozję gleb – mówił w rozmowie z serwisem inzynieria.com prof. dr hab. Maciej Sadowski.
Struktura opadów w Polsce zmieniła się głównie w ciepłej porze roku; zanikają opady poniżej 1 mm na dobę, za to coraz częstsze są krótkotrwałe, bardzo gwałtowne, niszczycielskie ulewy, powodujące powodzie.
W maju br. w wyniku obfitych opadów na Podkarpaciu, w Małopolsce, w woj. świętokrzyskim i na Śląsku zalanych było wiele gospodarstw, posesji czy ulic. Z brzegów wystąpiła rzeka Serafa, zalewając ulice w Krakowie-Bieżanowie. 6 czerwca br. gwałtowna burza przeszła nad Gorzowem Wielkopolskim. Woda błyskawicznie zalała część ulic i skrzyżowań, przechodniom sięgając po pas, wdarła się do urzędu wojewódzkiego i szkoły podstawowej. Pod koniec lipca br. ogromne zniszczenia i straty ulewa spowodowała w Katowicach. W ciągu godziny na miasto spadło 80 litrów deszczu na metr kwadratowy, czyli mniej więcej tyle, ile wynosi średnia opadów w ciągu miesiąca. Zalany został m.in. tunel Drogowej Trasy Średnicowej: woda była głęboka na 1,5 m, zamknięto jezdnie w kierunku Chorzowa i Sosnowca. Woda zalewała także podziemne garaże, niszcząc je wraz z dziesiątkami samochodów, podtopieniu uległ m.in. Szpital Bonifratrów, a wał przeciwpowodziowy Rawy został przerwany.
Najbardziej zmiany klimatu odczuwają właśnie „zabetonowane” polskie miasta, w których budownictwo rozwija się kosztem zieleni, wentylacji i poprawy stosunków wilgotnościowych w lecie. Ogólnie znanym problemem jest m.in. nadmierne uszczelnienie powierzchni naszych miast i kierowanie nadmiaru wód opadowych do sieci kanalizacyjnych, które nie są w stanie przyjąć dużej ilości wody w krótkim czasie podczas deszczy nawalnych – mówi dr arch. kraj. Piotr Reda, prezes Stowarzyszenia Architektury Krajobrazu.
Co robić z dużą ilością wody, która spada w krótkim czasie?
Wśród najpilniejszych działań, jakie należy podjąć, jest rozwój infrastruktury, pomagającej m.in. gospodarować wodami opadowymi i roztopowymi. Władze polskich miejscowości muszą zacząć wprowadzać w życie ideę miasta-gąbki, co oznacza, że woda deszczowa jest najpierw akumulowana, a potem wykorzystuje się ją w okresach suszy.
Sposobem na olbrzymie ilości wody z deszczu są nie tylko duże systemy kanalizacyjne i zbiorniki retencyjne, ale także rozwiązania techniczne w zakresie lokalnego zagospodarowania wód opadowych. Jak mówi Małgorzata Hajto z Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego, prędzej czy później spadnie deszcz, z którym kanalizacja sobie nie poradzi. Adaptacja polega na wdrażaniu rozwiązań elastycznych – takim rozwiązaniem jest błękitno-zielona infrastruktura.
Dr arch. kraj. Piotr Reda dodaje, że w czasach rosnącego zapotrzebowania na wodę pitną i kurczących się jej zasobów należy szukać rozwiązań minimalizujących konieczność podlewania terenów zieleni i roślin ozdobnych, pozostawiając tę wodę na potrzeby mieszkańców czy nawadniania upraw rolniczych.
Henryk Milcarz, prezes Wodociągów Kieleckich, uważa, że w Polsce szwankuje tzw. mała retencja i każde działanie mogące ją zwiększyć, jest warte zachodu. Obawiam się jednak, że bez odpowiednich bodźców ekonomicznych ludzie nie będą o to dbali na szeroką skalę. Mamy na to przykłady – przecież właściciele działek czy przydomowych ogrodów od lat gromadzili deszczówkę w beczkach i innych mniej lub bardziej nowoczesnych zbiornikach, a robili to głównie z przyczyn ekonomicznych, żeby oszczędzić na kosztach wody z sieci. Jednak nowoczesne przydomowe instalacje retencyjne wymagają znacznie więcej nakładów, zarówno podczas budowy, jak i eksploatacji. Bez zachęty ekonomicznej, jak ulga podatkowa, nie ruszą one na dużą skalę. Tymczasem na razie nasze państwo tylko wprowadza nowe podatki, m.in. za odprowadzanie wody deszczowej, natomiast nie nagradza za jej gromadzenie. Oprócz kija potrzebna jest jeszcze marchewka – wyjaśnia Henryk Milcarz.
Autor: Łukasz Madej, inzynieria.com, https://konferencje.inzynieria.com/gwor2019
